2022 жылы «Archeo-service» компаниясы Отырар оазисінің суландыру жүйелеріне ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді. Атап айтқанда, ортағасырлық Алтынарық каналында қазба жұмыстары жүргізілді.

Сырдария өзенінің орта ағысында орналасқан Отырар өңірі ежелден ақ мал шаруашылығымен қатар егіншілікті де қатар алып жүргені белгілі. Бұған осы өңірде орналасқан ортағасырлық қалажұрттар мен мекенжұрттар маңына жүргізілген археологилық зерттеу жұмыстары мен спутниктік түсірілім, әуетүсірілім арқылы көз жеткізуге болады. Қалалар мен мекенжұрттар маңынан анықталып отырған көне атыздар мен ескі канал орындары бұл пікірімізді нақтылай түседі.

Сырдария мен Арыс өзенінің Отырар өңірі үшін алатын маңызы жоғары. XVI ғасыр авторы Рузбехан Сырдария туралы: «Бұз өзен… 300 таш бойы ағып өтіп, Қара-Құрым құмында жоқ болады. Өн бойында түрлі азықтық шөптер мен қамыс өседі. Дариядан егістік алқаптарды суғару үшін көптеген арықтар шығарылған. Әлемнің бірде-бір елінде көп танапты өзен жоқ» дейді.

Егін шаруашылығы Арыс өзені бойында III-IV ғасырларда қалыптасты десек қателеспейміз. Бұл өңірден анықталып отырған ең  көне бірінші Тостағандық канал Арыс өзенінің ескі арнасынан бастау алып, Тостаған мен Айкөл мекенжұрттарына жақын маңдағы алқапты суландырған.

Әр түрлі ирригациялық құрылыстардың көмегімен жерді суландыру Қазақстан оңтүстігінің ежелгі егіншілерінің бірінші кезектегі мақсаты болды. Ал, суландыру жүйелерін салу мен оны қалыпты жағдайда ұстап тұру қоғамдық өндірістің маңызды саласы болды.

Суландыру жүйелерінің қалдықтарын ғарыштық және әуелік суреттерді пайдалана отырып археологиялық-топографиялық зерттеулер, Оңтүстік Қазақстандағы суландырудың кең дамыған формалары аллювиалды жазықтарда болғанын айқындайды. Отырар оазисін зерттеу осы ауданның қолдан суғару тарихын біздің дәуірімізден бастап ХVIII ғ. дейін бірнеше кезеңге бөлуге мүмкіндік берді.

Бірінші кезең I-VI ғғ. жатады және лимандық суғарудың ең қарапайым түрлерінен тұрады. Өңделетін жерлер бұл кезеңде Сырдарияның ескі арналарының орнында және Арыстың атыраулық өзектерінде орналасқан.

Екінші кезең–лимандық суғарудан өздігінен ағатын каналдарға өту кезеңі және ол VII ғ.- IX ғ.аралығын қамтиды. Бірінші кезеңдегі тасыған суды реттеу арқылы жүзеге асырылатын қарапайым әдістер дами түседі. Арыстың атыраулық өзектерінің негізінде магистралды каналдар жүргізіле бастайды. Бұл кезеңде каналдар бастауларының құрылыс жүргізіледі.

Үшінші кезең. Оазис ирригациясы дамуының үшінші кезеңін  (X — XI ғ. басы) оның гүлденген кезеңі деуге болады. Отырар оазисінде жекелеген су жүйелерін ортақ суландыру торабына біріктіру жүргізілді. Бастаулар Арыс өзенінің негізгі арнасына ауыстырылды. Арықтар тарамдала түседі. Ирригациялық техниканың дамуы суармалы жердің көлемін күрт арттырды.

Моңғол шапқыншылығы суармалы егіншіліктің дамуын тежеді. ХШ ғ. бастап ХV ғ. дейін Отырар оазисіндегі ирригациялық шаралар суғару жүйелерін моңғол шапқыншылығына дейінгі көлемге жеткізуге бағытталды.

Төртінші кезең. Оазистегі ирригацияның жаңа деңгейге көтерілуі XVI ғ. бастап ХVII ғ. бірінші жартысына дейін жалғасты.

Бесінші кезең. ХVII ғ. екінші жартысы — ХVIII ғ. бірінші жартысында Отырар оазисінің ирригациясының дамуы тоқтап, біртіндеп құлдырауы басталады. Бұның себебі өңірдің табиғи-климаттық жағдайы мен қатар, Қазақстанның оңтүстігінде болып жатқан әскери-саяси оқиғаларымен де байланысты болды.

Жоғарыда аталғандардың барлығы Отырар мен Отырар оазисін, әлемдік мәдени мұра ескерткіштерінің қатарындағы ерекше маңызы бар археология, тарих, архитектура, палеоэкономика ескерткіштеріне айналдырады.

X-XIII ғғ. тән Алтынарық суландыру жүйесінің бастауы Қоғам ауылынан 3 км жерде, қазіргі Мыңшұңқыр ауылының оңтүстік-шығысында, Арыс өзенінің тік жарлы жағасында, оның иілген тұсында басталады. Географиялық координаттары 42Т444727 UTM 4739129. Өзен суы суландыру жүйесіне 2 басты қондырғы көмегімен ағатын болған, олар өзеннен 60-70 градус бұрышпен бөлініп шыққан және табиғи еңіс арқылы су ағысының бағытын одан әрі жалғайды. Біздің кезімізге дейін басты учаскелер сақталмаған. Магистралды каналдың қалдықтары Қаламтөбеден солтүстік-шығысқа қарай жүреді, онда ол үйлердің арасымен өтіп, әрі қарай қазіргі каналдың астында қалған. Алтынарық трассасы Пышақшытөбе қалажұртынан кейін Санғыларықтың бұрынғы желісін сәл түзей отырып, негізгі арна бойымен өтеді. Санғыларықтың осы учаскесінде екі табаны: ежелгісі және қазіргісі бар. Қазіргі табаны арқылы су ағады. Ежелгі және қазіргі жалдар анық көрінеді.

Алтынарық жүйесінің каналдары Құйрық, Отырар, Алтын, Күйік-Мардан тәрізді ортағасырлық қалалардың аумақтарын қамтиды, яғни бұрынғы жүйенің бағытын қайталайды. Магистралды каналдан аққан су Сырдарияға келіп құйылады. Негізгі трассаның ұзындығы 30 шақырым болып табылады.

Алтынарық магистарлды каналында пайдасыз ағу ұзындығы 3 км құрайды. Ол Пышақшытөбе қасында бітеді. Қаланың қасында канал трассасында гидротехникалық желі орналасқан. Одан екі таратушы бөлініп шығады: Оның бірі сол жағында, оңтүстік-батыс бағытқа, екіншісі – оң жағынан жүріп, солтүстікке қарай, Отырар бағытына бұрылады. Зерттеу жұмыстарының көрсеткеніндей, сол жақтағы тармақ (ұзындығы 3 шақырым, табанының ені 4 м, жалдарының биіктігі 1,2 м) артық суды ағызуға арналған. Оның трассасы Жаманкөл көліне барып құяды. Оң жақтағы тармақтың ұзындығы 2,5 шақырым, табанының ені 5 м, жалдарының орташа ені 8 м, олардың биіктігі 1,6 м. Каналдың екі жағынан табанының ені 1-ден 3 м болатын екінші қатардағы салалар тарайды, олар өз кезегінде ені 1 метрден артық арықтарға бөлінеді.

Отырар каналы (Алтынарықтың оң тармағы) гидрожеліден 4 шақырым қашықтыққа созылады. Отырардан 1,5 шақырым жерде ол 3 тармаққа бөлінеді. Оның бірі ұзындығы 1 шақырым болып, солтүстік-батысқа қарай бұрылады, ал екіншісі Отырар су қоймасына келіп құяды, шахристанның батыс бөлігіне дейін келіп қаланы қоршап тұрған орға келіп қосылады. Үшінші тармақ су қоймасына оңтүстік жағынан келіп иіледі де рабадты кесіп өтіп, оның сыртына – қорғаныс қабырғасының сырт жағына шығады. Қала каналдарының ені 3,5 м, жалдардың биіктігі – 1,5-2 м.

Х ғасырдан бастап ХІІІ ғасырдың басына дейін жұмыс істеген Алтынарық жүйесінің каналдары Отырар, Құйрықтөбе, Алтынтөбе, Мардан-Күйік, Пышақшы тәрізді ортағасырлық қалалар мен Бесінші төбе, Тоз төбе тәрізді мекенжұрттардың аумағын қамтиды. Негізгі трассаның ұзындығы 30 шақырым. Қазба барысында Алтынарық каналы тармақтарының конфигурациясы нақтыланды.